و ثانيا عرفان فردى را همچون آزمايشگاهى بايد تلقى كرد كه چون عده اى به حقيقت رسيده اند پس امكان وصول به حقيقت در سايرين نيز وجود دارد و از اين دريافت هاى فردى ، نسخه اى براى اجتماع پيچيد . همانطور كه يك فرد نيز مىتواند در بخشى از زندگى خود ، به جهاد با نفس درون پرداخته و در بخش ديگر از زندگى خود ، به مبارزه با طاغوت همت گمارد . پس هميشه عرفان فردى ، امرى مطلوب و لازم است . اسوه و نمونه كامل پيوند عرفان و سياست : علاوه بر انبياء عظام و اوليا الهى كه هم عارف بوده اند و هم به فكر سياست و تشكيل حكومت ، نمونه هاى فراوانى نيز از علما بزرگ اسلامى وجود داشته كه دقيقا پيرو انبيا و امامان بوده اند كه ما در اينجا به دليل اين كه مبحث گسترده اى است بدان نمى پردازيم اما از ذكر اين حقيقت نيز خوددارى نمى كنيم كه نمونه كامل آن در دوره معاصر ، عارف كامل حضرت امام روح الله خمينى ( ره ) است كه تربيت يافته اساتيدى چون آيت الله شاه آبادى است كه در عين فقاهت در سياست دخالت مى كردند و بر عليه رضا خان بست مى نشستند . مطابق آنچه از استاد خود حضرت حجه الاسلام و المسلمين آقاى لطيفى كه نامه هاى سيد على آقا قاضى طباطبائى ( ره ) را بررسى مى كردند ، شنيدم كه مى فرمود : سيد على آقا قاضى طباطبائى ( ره ) در ابتداى مشروطه كه حقيقت برايش معلوم نبوده مريدان خود را به دورى از آن توصيه مى فرمود ولى آنگاه كه آخوند خراسانى موضع مى گيرد و مرحوم نائينى و سيد ابوالحسن اصفهانى از وى تبعيت مى نمايد و حقيقت براى خود سيد على آقا قاضى نيز روشن مىشود ، اطرافيان خود را به منظور تأثير در سرنوشت خود ، به دخالت در مسائل اجتماعى فرا مى خواند . ( ر . ك . مكاتباتى كه اين بزرگوار با برخى از دوستان و آشنايان خود داشته اند و در همين كنگره منتشر مىشود . ) در مورد توجه به زندگى دنيوى استاد العارفين و تارك دنيا نبودن وى ، سيد محمد حسن قاضى نقل مىكند كه پدرش مى فرمود : دنيايتان را داشته باشيد . همسر ، فرزندان و تنعمات مادى خدادادى را داشته باشيد و در همين زندگى طبيعى و عادى ، سير و حركت به سمت خدا و معنويت هم باشد . اين بدن استر ما است و بايد به آن رسيدگى كرد . ( سايت آوينى ، بزرگان ، قاضى )